Nieuw Erfgoed: Thema Maatschappij

Uit Collectiewijzer

Ga naar: navigatie, zoeken

Onder het thema maatschappij zijn deelonderwerpen opgenomen die onder nieuw erfgoed vallen of waar het onderzoek raakvlakken heeft met het onderzoek naar nieuw erfgoed. Klik op de deelonderwerpen voor meer informatie.

Inhoud


Immaterieel erfgoed

Immaterieel erfgoed is een categorie die pas recentelijk aan de erfgoedcanon is toegevoegd. Immaterieel erfgoed bestaat uit minder tastbare bronnen zoals verhalen, tradities, feesten en liederen. Deze worden vooral levend gehouden door de manier waarop mensen er in hun eigen tijd mee omgaan.
Voorbeelden zijn de viering van het Sinterklaasfeest in Nederland, de Dodenherdenking, de paasvuren in het oosten van het land en Carnaval in het zuiden. Maar ook de uitgestoken hand van Rita Verdonk en de weigering daarop van de imam behoren tot het immaterieel erfgoed.
Grote vraag is wat je hiervan wilt/moet bewaren voor de toekomst en vooral hoe dat te doen?

Op de 32ste bijeenkomst van de Algemene Conferentie van Unesco (29 september-17 oktober 2003) hebben de lidstaten een verdrag aangenomen over immaterieel erfgoed. Klik hier voor een UNESCO-brochure over Immaterieel erfgoed. Sinds 2001 wordt door UNESCO de Lijst Meesterwerken van het orale en immateriele erfgoed van de mensheid aangelegd.
Immaterieel erfgoed is voornamelijk regionaal en provinciaal in kaart gebracht. Het Nederlands Centrum van Volkscultuur werkt aan een Nationale Canon van het immaterieel erfgoed. Het jaar 2009 hebben zij uitgeroepen tot het jaar van de Tradities.


Tatoeages

Last Updated (Monday, 30 November 2009 09:53)
Van oudsher zijn tatoeages gerekend onder de volkskunst. Voornamelijk zeebonken verfraaiden hun huid met plaatjes. Sinds enkele jaren is er een opmars van de tatoeage tot in het museum.
In Teylers Museum werd in 1999 een tentoonstelling met de titel De versierde mens gehouden. Het Amsterdams Historische Museum organiseerde een tentoonstelling over zeemanstatoeages in 2005 met objecten uit de collectie van Henk Schiffmacher en stukken huid uit de collecties van het Anatomisch Museum van de Universiteit Leiden en die van het AMC. In het Limburgs Museum in Venlo was in 2007 de collectie van Henk Schiffmacher opnieuw te zien. Hij heeft een verzameling aangelegd van voorwerpen die te maken hebben met de geschiedenis van de westerse tatoeage.
Maar als tatoeages dan in het museum komen, wat wil je dan bewaren? Is alleen de foto voldoende, of moeten we inderdaad weer stukken huid gaan bewaren? Gaat het om alleen het ontwerp van de ‘kunstenaar’, of ook om de uitwerking ervan op de mens die hem draagt? Met andere woorden, gaat het puur om het plaatje, of juist ook om het verhaal dat erbij hoort? En hoe bewaar je dan het immateriële aspect van tatoeages?
Als we collecties zoals die van Henk Schiffmacher voor de toekomst willen bewaren, wie is daarvoor dan de aangewezen instelling?

Heldenverering

Last Updated (Monday, 30 November 2009 09:53)
Heldendom en heldenverering berusten op de behoefte aan een rolmodel. Een held staat voor een ideaal, de normen en waarden van de samenleving zijn in nationale helden terug te zien. Helden zijn mede bepalend voor de identiteit. Een held is persoonlijk. Niet iedereen heeft dezelfde helden.
Het heldendom is niet eeuwigdurend. Helden worden vergeten of hun status verandert in de loop der tijd. Op de tentoonstelling ‘Held’ van het Rijksmuseum in de Nieuwe Kerk in Amsterdam was te zien dat een nationale held uit het ene (politieke) tijdperk in het volgende verguisd kan worden. Helden uit vroeger tijd kunnen worden ingezet door mensen die de moraal van die tijd willen terugbrengen.
Hoe helden worden vereerd verschilt ook van tijd tot tijd. Net als dat dat verschilt van plaats tot plaats. In Amerika zijn levende helden bijvoorbeeld veel gebruikelijker dan in Nederland. ‘Doe maar gewoon dan doe je gek genoeg’ is een veel gehoord gezegde.
Voortkomend uit de heldenverering zijn ook biografische musea. Een relatief nieuw museum is bijvoorbeeld het Palazzo di Pietro, het woonhuis van de vermoorde politicus Pim Fortuyn. Nederland heeft wel levende helden met een museum, neem bijvoorbeeld Dick Bruna.


Popcultuur

Last Updated (Monday, 30 November 2009 09:53)
Popcultuur en jongeren hangen met elkaar samen. Popcultuur is niet alleen muziek, maar ook vormgeving en gebruik van nieuwe media. Popcultuur is een cultureel fenomeen, het bestaat uit een breed scala aan subculturen, attitude, belevenis en emotie. Popcultuur bestaat uit tijdelijke rages. Het zijn subculturen die zich willen losmaken van de gevestigde orde. Hoe verzamel, documenteer en presenteer je zoiets op een overtuigende manier? Hoe kun je zoiets vastleggen, en is dat wel de bedoeling?

Popcultuur en jeugdcultuur lijken sinds de jaren ’60 te bestaan. De meeste overzichten gaan daarom terug tot die tijd. De sixties en seventies staan vaak centraal in tentoonstellingen die over pop- en jeugdcultuur worden georganiseerd.
De website http://www.20e-eeuw.nl is een samenwerkingsproject van het Rijksmuseum en de VPRO. Daar is de geschiedenis van 40 jaar Jeugdcultuur te zien in fotoreportages. De foto’s gaan terug tot het jaar 1965. De foto’s zijn ingedeeld in vier verschillende thema’s: Trends, Muziek, School en omgeving en Protest en actie. Gabbers, Skaters, Rappers, Rockers en allerlei andere groepen zijn daar te zien.
In onder andere FoAm, Gemeentemuseum Den Haag, Centraal Museum Utrecht, Museum Het Valkhof in Nijmegen en het Noordbrabants Museum in ’s Hertogenbosch is in tentoonstellingen aandacht besteed aan de jeugd- en popcultuur uit de jaren ’60 en ’70.


Mode

Last Updated (Friday, 13 February 2009 11:01)
Het woord mode omvat twee categorieën: dat wat ‘in de mode’ is en de kleding van ontwerpers. De eerste categorie omvat een hele levensstijl en dus ook meubels en designvoorwerpen, de tweede omvat voornamelijk kleding, hoofddeksels, tassen en schoenen.


In of uit?

Mode is van nature aan verandering onderhevig. Wat is ‘in’ en wat is ‘uit’, en wie bepaalt dat? Mode beweegt zich in cycli: de mode van de jaren ’70 is bijvoorbeeld nu weer populair, al is het in een aangepaste vorm. Nieuw erfgoed bestaat (voor een deel) uit schaars geworden alledaagse voorwerpen uit een eerdere tijd die nu worden hergewaardeerd. Dat wat nu in de mode is en alom verkrijgbaar, kan over dertig jaar een verzamelobject zijn. Maar hoe bepaal je nu wat over een tijd een verzamelitem wordt? En wat moet je daarvan precies bewaren?

Haute-couture

Een aantal musea in Nederland verzamelt couture. De ongeveer 8.000 stukken tellende modecollectie van het Centraal Museum is wellicht de meest bekende in Nederland. Deze collectie bestaat uit zowel stukken uit de 18e en 19e eeuw als uit hedendaagse ontwerpen. Deze hedendaagse ontwerpen worden snel na het verschijnen aangekocht. In het Groninger museum neemt de modeafdeling ook een belangrijke plaats in binnen de collectie. Mode is een van de drie hoofdthema’s in de presentatie van het Zeeuws Museum. Hier worden klederdracht en daarop geïnspireerde moderne mode samen tentoongesteld. Het Zuiderzeemuseum heeft in september 2007 couturestukken aangekocht van de Nederlandse ontwerpers Viktor en Rolf en van Alexander van der Slobbe. Deze aankopen passen in het nieuwe collectiebeleid dat zich richt op de relatie van het heden met het verleden. Op de tentoonstelling Fashion DNA van het Rijksmuseum en de Nieuwe Kerk in Amsterdam, die in het najaar van 2006 werd gehouden, werd mode geassocieerd met het aanmeten van een identiteit.


Mutual heritage

Last Updated (Friday, 13 February 2009 10:58)
Mutual heritage is het Nederlands cultureel erfgoed dat over de grens te vinden is. Vaak zijn dit herinneringen aan het Nederlands koloniaal verleden. Men kan bijvoorbeeld Nederlands erfgoed terug vinden in Indonesie, Suriname, Zuif Afrika maar ook in steden als New York.
Het Centrum voor Internationale Erfgoedactiviteitenis het centrale punt voor contact en informatie over internationale activiteiten op het gebied van gedeeld erfgoed.
De Atlas of Mutual Heritage (AMH) is een digitale databank met kaarten, tekeningen, prenten en schilderijen van plaatsen die gerelateerd zijn aan de VOC en de WIC.
De New Holland Foundation is gericht op het Nederlands erfgoed in Brazilie.


Lieux de Memoires

Last Updated (Friday, 13 February 2009 10:45)
Lieux de memoires betekent plaatsen van herinnering. Het franse begrip is ontstaan als een analytisch begrip na een studie door Pierre Nora naar de omgang met erfgoed in Frankrijk. Op een herinneringsplaats staat de mens in verbinding met het verleden. In plaats van een historisch bewustzijn gaat het hier om de herinnering die bij een persoon wordt opgeroepen op een bepaalde plaats. Niet alleen een fysieke plaats kan een Lieux de Memoire zijn, maar ook een symbool, een persoon of een herdenkingsdag.
In de Bijlmer is er bijvoorbeeld 'de boom die alles zag'. Deze boom staat op de rampplaats van de 'Bijlmerramp'. De boom overleefde de crash en de brand. Vrij snel na de ramp werd daar een herdenkingsplaats ingericht. Op 4 oktober wordt daar jaarlijks een bijeenkomst georganiseerd.
Duik ook eens in de geschiedenis op de website van de vpro: http://www.plaatsvanherinnering.nl, Daar zijn Nederlandse herinneringsplaatsen van gebeurtenissen uit de twintigste eeuw voorzien van beeld en geluid.


Nieuwe Minderheden

Last Updated (Friday, 13 February 2009 10:44)
In Nederland hebben wij een multi-culturele samenleving. Migranten en vluchtelingen worden ook wel nieuwe minderheden genoemd. Zij hebben een eigen culturele achtergrond die zij meebrengen naar Nederland. Rituelen en feestdagen die van oorsprong niet in Nederland plaatsvonden, maar nu steeds gebruikelijker worden, kunnen soms ook als onderdeel van ons Nederlands erfgoed gezien worden. Kunnen we bijvoorbeeld het Suikerfeest tot Nederlands erfgoed rekenen? Of wist u dat Friezen ook tot een Nationale Minderheid worden gerekend?
In 1999 heeft Staatssecretaris van Cultuur Rick Van der Ploeg een nota aan de Tweede Kamer gestuurd met de titel ‘Ruim baan voor Culturele diversiteit’. Culturele minderheden namen als publiek of maker nauwelijks deel aan de gesubsidieerde cultuur. Binnen bestaande instellingen wilde hij ruimte creëren voor juist deze groepen. Het actieprogramma Culturele Diversiteit (2001-2004) was gericht op het ondersteunen van nieuw aanbod, een andere kijk op het erfgoed, het bereiken van nieuw publiek en het toegankelijk maken en opschudden van de gevestigde culturele orde. Het project Cultureel Erfgoed Minderheden (CEM) heeft tot doel het cultureel erfgoed van minderheden in kaart te brengen, te bewaren en toegankelijk te maken. Er zijn drie werkgroepen samengesteld: Migratiegeschiedenis, Slavernijverleden en Islamitisch Erfgoed.


Living History / re-enactment

Last Updated (Friday, 13 February 2009 10:42)
Living history, ook wel bekend als re-enactment, is het uitbeelden en herbeleven van militaire- en burgergeschiedenis.
Het Landelijk Platform voor Levende Geschiedenis (LPLG) is een overkoepelend orgaan voor Nederlandse verenigingen die zich bezig houden met levende geschiedenis en re-enactment.

Militaire geschiedenis

Veel re-enactmentgroepen houden zich bezig met het herbeleven van de militaire geschiedenis. Een factor om rekening mee te houden is de wapenwet uit 1998. De uitvoering van demonstraties met historische wapens is hierdoor beperkt. Dit is een vergelijkbare situatie met mobiel erfgoed dat vanwege moderne wetgeving niet zonder aanpassingen op de openbare weg kan rijden. Authenticiteit speelt ook hier een grote rol.

Burgerlijke geschiedenis

Naast de militaire re-enactmentgroepen zijn er veel mensen die zich bezighouden met het herbeleven van de burgergeschiedenis. Zij houden zich bezig met huishoudelijke zaken, ambachten, kleermaken of muziek. Bij diverse musea zijn re-enactmentgroepen betrokken die het dagelijks leven van verschillende tijden herbeleven. Zo bestaan er groepen die het dagelijks leven in de oorlogsjaren 1940-45 als onderwerp hebben. Voornamelijk in historische openluchtmusea zijn re-enactmentgroepen aan te treffen, het meest bekende voorbeeld is wellicht Archeon.


Levend Erfgoed


Last Updated (Friday, 13 February 2009 10:36)
Levend erfgoed is zowel in de flora als de fauna te vinden. Belangrijke voorwaarde voor het bewaren van levend erfgoed is de verzorging ervan.

Flora

Hortussen zijn belangrijke plaatsen waar levend erfgoed wordt bewaard. Veel Nederlandse universiteiten onderhouden een eigen Hortus Botanicus, de oudste stamt al uit 1590: die van Leiden. De Nederlandse botanische tuinen hebben zich in 1988 verenigd in de Stichting Nationale Plantencollectie.
In het Limburgse plaatsje Beesel wordt een Historische Groentehof onderhouden door de Stichting Vergeten Groenten. Daar worden zo'n 350 vergeten groentenrassen gekweekt. Kijk op http://www.vergeteneten.nl

Fauna

Verenigingen ter bescherming van het levend erfgoed staan in voor de bescherming van historisch waardevolle dierenrassen. Historische rassen maken deel uit van ons cultureel erfgoed en kunnen ook worden gezien als landschapselement, denk hierbij aan trekpaarden en schapen. De Stichting Zeldzame Huisdierrassen zet zich in voor diverse diersoorten, zoals pluimvee.
In 2006 verscheen het rapport 'Toekomst voor Zeldzame Nederlandse Landbouwhuisdierrassen'. Dit is geschreven in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.


Communicatie


Last Updated (Friday, 13 February 2009 10:33)
De afgelopen decennia zijn de communicatiemiddelen in een razend tempo ontwikkeld door technologische vooruitgang. Waar de telefoon vroeger nog in de gang hing, zit hij tegenwoordig veelal in de broekzak. Sms en e-mail zijn niet meer uit het dagelijks leven weg te denken. Ontwikkelingen op het gebied van communicatie zijn bijvoorbeeld ook het ontstaan van nieuwe woorden en straattaal.
Een steeds groter deel van de communicatie vindt digitaal plaats. Brieven schrijven is uit de tijd. En een email of sms is eenvoudig gewist. Een eenduidige manier om de nieuwste ontwikkelingen van communicatie te bewaren voor de toekomst, is er nog niet. Uiteindelijk wordt veelal de verslaggeving van nieuwe ontwikkelingen op dit gebied, bijvoorbeeld krantenartikelen bewaard.
In het Museum voor Communicatie wordt aandacht besteed aan comunicatiemiddelen die tot het nieuw erfgoed gerekend kunnen worden, zoals mobiele telefoons en de sms-cultuur.


Immaterieel erfgoed

Last Updated (Friday, 13 February 2009 10:31)
Immaterieel erfgoed is een categorie die pas recentelijk aan de erfgoedcanon is toegevoegd. Immaterieel erfgoed bestaat uit minder tastbare bronnen zoals verhalen, tradities, feesten en liederen. Deze worden vooral levend gehouden door de manier waarop mensen er in hun eigen tijd mee omgaan.
Voorbeelden zijn de viering van het Sinterklaasfeest in Nederland, de Dodenherdenking, de paasvuren in het oosten van het land en Carnaval in het zuiden. Maar ook de uitgestoken hand van Rita Verdonk en de weigering daarop van de imam behoren tot het immaterieel erfgoed.
Grote vraag is wat je hiervan wilt/moet bewaren voor de toekomst en vooral hoe dat te doen?
Op de 32ste bijeenkomst van de Algemene Conferentie van Unesco (29 september-17 oktober 2003) hebben de lidstaten een verdrag aangenomen over immaterieel erfgoed. Klik hier voor een UNESCO-brochure over Immaterieel erfgoed. Sinds 2001 wordt door UNESCO de Lijst Meesterwerken van het orale en immateriele erfgoed van de mensheid aangelegd.
Immaterieel erfgoed is voornamelijk regionaal en provinciaal in kaart gebracht. Het Nederlands Centrum van Volkscultuur werkt aan een Nationale Canon van het immaterieel erfgoed. Het jaar 2009 hebben zij uitgeroepen tot het jaar van de Tradities.
Bezoek ook eens de website van de projectgroep H van de Reinwardt Academie over het immaterieel erfgoed van Amsterdam.


Volkscultuur

Last Updated (Friday, 13 February 2009 10:28)
Volkscultuur onttrekt zich vaak aan musealisering. Het is soms al weer weg voor je er erg in hebt of het valt nauwelijks op. Volkscultuur richt zich op de onderscheidende kenmerken van een 'volk'. Het gaat over de cultuur van het dagelijks leven. Binnen de volkscultuur vallen objecten, gebruiken, uitdrukkingen et cetera die van toepassingen zijn op de desbetreffende volkscultuur. Er is dus zowel sprake van materieel als immaterieel erfgoed.
MonumentenMonumentenzorg is een goed voorbeeld. In verhouding is de volkswooncultuur in zeer beperkte mate beschermd. terwijl de gehele Amsterdamse grachtengordel beschermd stadsgezicht is en vele grachtenpanden tot monument zijn verklaard, is er geen enkele Amsterdamse arbeiderswoning uit de wederopbouwperiode als monument geregistreerd.
In het openluchtmuseum in Arnhem zijn Tilburgse arbeidershuisjes te bewonderen. Er bestaat ook eenwoonbootmuseum in Nederland.
Kijk ook eens op de website van het Nederlands centrum voor volkscultuur.